વયમર્યાદા એ વળી શું?- Vrunda Manjeet/ Javlant Chhaya

નવું નવું શીખતાં રહેવાની ધગશ માત્ર બાળકો અને યુવાનોમાં જ હોય એવું કોણે કહ્યું? મઘ્યવય વટાવ્યા પછી પણ નવા શોખ કેળવી શકાય છે, નવી પ્રવૃત્તિઓ કરી શકાય છે અને તન-મનને તરોતાજાં રાખી શકાય છે.

સારા લોરેન્સ લાઇટફૂટ નામનાં લેખિકાએ પોતાનાં ‘ધ થર્ડ ચેપ્ટર’ પુસ્તક માટે બે વર્ષ સુધી મુસાફરી કરીને ૫૦થી ૭૦ વર્ષની વયજૂથમાં સ્થાન પામતી કેટલીય વ્યકિતઓના ઇન્ટરવ્યુ કર્યા પછી એમના જીવનના અંતરંગ અનુભવોનું પોતાનાં પુસ્તકમાં અદ્ભુત રીતે ચિત્રણ કર્યું. અહીં આપણે ગુજરાતના એવા કેટલાક જૈફ વયના લોકોની વાત કરવી છે, જે જીવનના ઉત્તરાર્ધમાં પણ પ્રવૃત્તિઓથી હર્યુંભર્યું જીવન જીવી રહ્યા છે. એમનો જીવનરસ એટલો ઉત્કટ છે કે તેઓ પાછલી વયે પણ કશુંક નવું શીખવાના ઉત્સાહથી થનગને છે.

ડો. દીપક ચોપડાએ તેમની બેસ્ટ સેલર બૂક ‘એજલેસ બોડી એન્ડ ટાઇમલેસ માઇન્ડ’માં લખ્યું છે કે માણસની ઉંમરના ત્રણ તબક્કા હોય છે. એક છે, ક્રોનોલોજિકલ એજ એટલે કે તમે જે તારીખે જન્મ્યા હો તે પ્રમાણેની ઉંમર. બીજી, બાયોલોજિકલ એજ જેના પરથી કહી શકાય કે સમયના ચાબખાએ તમારા શરીરને નબળું બનાવી દીધું છે કે તમારું મન અને તમારો જુસ્સો હજુય અડીખમ છે! …અને ત્રીજી, સાયકોલોજિકલ એજ અર્થાત્ તમે તમારી જાતને જેટલી યુવાન કે વૃદ્ધ અનુભવો છો, તે ઉંમર.

અહીં જે વ્યકિતઓની વાત થઇ છે, તેમની શારીરિક ઉંમર ભલે ગમે તે હોય, પણ તેમની સાઇકોલોજિકલ એજ ઘણી યુવાન છે. વળી, તેઓ પોતાની પ્રવૃત્તિને અઘ્યાત્મ સાથે પણ જોડે છે!

તીરકીટ તીરકીટ, સાલસા જલસા

હેમા પટેલ (૫૩) … અમિતા ભટ્ટ (૫૦ના આરે) : અમદાવાદનાં હેમા પટેલ ૫૩ વર્ષનાં છે. તેમના પતિ બિઝનેસમેન છે. દીકરી અમેરિકા છે, જયારે દીકરો અને વહુ લંડન રહે છે. હેમાબહેનને સ્કૂલમાં પિયાનો પર વેસ્ટર્ન ગીતો વગાડતાં શીખવાની તક મળી હતી. સ્કૂલ અને કોલજમાં તેઓ નૃત્ય, ગરબા જેવી વિવિધ પ્રવૃત્તિમાં ભાગ લેતાં. લગ્ન પછી સંસારમાં એવા ડૂબી ગયાં કે પોતાના માટે કશુંય કરવાનો સમય જ ન મળતો. દોઢ વર્ષ પહેલાં તેમને થયું કે કંઇક કરવું છે! તેમણે ઋચા ભટ્ટ પાસે ભરતનાટયમ શીખવાનું શરૂ કર્યું.

હેમાબહેન કહે છે, ‘હું ભરતનાટયમ એટલા માટે શીખું છું, કારણ કે તેમાં ભારતીયપણું ઠાંસોઠાસ ભરેલું છે. એની દરેક મુદ્રા અને હાવભાવ આપણને ભારતીય હોવાનો અહેસાસ કરાવે છે. મને ગાવાનો પણ એટલો જ શોખ છે. સંગીતમાં મેં મઘ્યમા પૂર્ણ કર્યું છે. હું કીર્તનના કલાસમાં જાઉં છું અને ત્યાં ભજનો શીખું છું. હું સંગીતના પ્રોગ્રામ પણ આપું છું. ડાન્સના બે ત્રણ પ્રોગ્રામ પણ આપી ચૂકી છું. ડાન્સ કરવાથી મને ખૂબ આનંદ મળે છે. અત્યારે સ્થિતિ એવી છે કે મારા પતિને ઘરે આવવાનો સમય હોય એ જ વખતે મારો ડાન્સ કલાસમાં જવાનો સમય હોય પરંતુ તેઓ મને ખૂબ સપોર્ટ કરે છે.’

હેમા પટેલને ભરતનાટયમ પસંદ છે, તો રાજકોટસ્થિત ગાયનેકોલિજિસ્ટ અમિતા ભટ્ટને ડાન્સનાં વેસ્ટર્ન ફોમ્ર્સ આકર્ષે છે. સતત વ્યસ્ત રાખતાં કાર્યક્ષેત્રમાં રહીને પુત્રને ડોકટર બનાવવામાં અને પુત્રીને બારમા ધોરણના સાયન્સની એક્ઝામ અપાવવામાં તેમણે જીવનનાં લગભગ વીસેક વર્ષ કાઢયાં. પતિ જયપ્રકાશ ભટ્ટ પણ ડોકટર છે. સમય નહોતો ત્યારે દેખીતી રીતે જ શોખ મર્યાદિત કરવા પડતા, પરંતુ હવે તેઓ પોતાના માટે પણ સમય ફાળવે છે.

અત્યારે ડો. અમિતા ભટ્ટ મુંબઇથી રાજકોટ આવેલા એક કોરિયોગ્રાફરની ટીમ પાસેથી સાલસા, વોલ્ટ્ઝ, હીપ-હોપ જેવા વેસ્ટર્ન નૃત્યોની તાલીમ લઇ રહ્યાં છે. ડો. અમિતા કહે છે, ‘હું એકસરસાઇઝ માટે ડાન્સ નથી શીખતી. ડાન્સ મારી હોબી છે અને તેનાથી સ્ફૂર્તિ ઉપરાંત કંઇક નવું કર્યાનો સંતોષ મળે છે. એજ ઇઝ નોટ બિગ ફેક્ટર ફોર મી. આ કોર્સ પૂરો થયા પછી પણ હું વધુ નવા ડાન્સિસ શીખવાની છું.’

આ તો શરૂઆત છે

મીતા શાહ (૫૨) : મીતા શાહ અમદાવાદના સી.એન.વિધાલયમાં જુનિયર કે.જી.નાં ટીચર હતાં. હાલ તેઓ સોફિયા પ્લે ગ્રુપમાં કો-ઓર્ડિનેટર છે. તેઓ કહે છે, ‘આર્ટ અને ક્રાફ્ટમાં કશુંક નવું જોવા મળે ત્યારે મને એમ થાય કે મને પણ આ વસ્તુ બનાવતાં આવડવી જોઇએ. હું તરત તેના કલાસ કયાં ચાલે છે તેની જાણકારી મેળવી લઉં! એનઆઇડીમાં એકવાર કલે મોડેલિંગનો વર્કશોપ હતો. હું ત્યાં પહોંચી ગઇ ને કલે મોડેલિંગ શીખી લીધું. તે પછી ભાવેશ ઝાલાના કલાસમાં જોયું તો એમ થયું કે તેમને આવડતી બધી કલા મારે શીખી લેવી છે. આ રીતે હું ફ્રેમ મેકિંગ, પોટ્સ, આર્ટિકલ્સ બનાવતાં પણ શીખી ગઇ.’

મીતાબહેન એક અનુભવ શેર કરતાં કહે છે, ‘મારી સર્વિસ ચાલુ હતી. એ અરસામાં અચાનક મારો અવાજ ચાલી ગયો. હું કાંઇ બોલી નહોતી શકતી. ડોકટરો કંઇ ડાયગ્નોઝ ન કરી શકયા. આ સમય લગભગ બે વર્ષનો હતો. આ દરમિયાન મારી સર્વિસ છૂટી ગઇ. આમ હરતી-ફરતી અને ફિટ એન્ડ ફાઇન પણ બોલી ન શકું. મને ખૂબ અકળામણ થતી. મને મારા પતિએ કહ્યું કે તું કંઇક શીખ. તે દિવસોમાં એનઆઇડી (નેશનલ ઇન્સ્ટિટયૂટ ઓફ ડિઝાઇન)માં માટીકામનો વર્કશોપ શરૂ થયો. તેમાં હું કલે વર્ક શીખી.

ખેર, પછી મારા ગળામાં રહેલી ગાંઠનું નિદાન થયું, ઓપરેશન કરવામાં આવ્યું અને મારો અવાજ પાછો આવ્યો. હું ફરી મારી પ્રવૃત્તિમાં ખૂંપી ગઇ. કહેવાનો અર્થ એ કે ઘણીવાર આપણી સાથે ખરાબ થયું હોવાનું લાગે, પણ વાસ્તવમાં તે આપણા સારા માટે જ થયું હોય છે. મારો અવાજ ચાલી જવાને કારણે હું ઘણું શીખી શકી. અવાજ ન ગયો હોત તો મારી નોકરી ચાલુ હોત.’

મીતાબહેને કૂકગિં કલાસ પણ અટેન્ડ કર્યા છે, જયાં તેઓ થાઇ, મેકિસકન અને ડાયેટ ફૂડ ઉપરાંત ચોકલેટ બનાવતાં પણ શીખ્યાં. ઉત્સાહથી છલકતાં મીતાબહેન કહે છે, ‘હજુ તો મારે ઘણું બધું શીખવાનું બાકી છે. મારે કમ્પ્યુટર શીખવું છે. જેમ યંગસ્ટર્સના હાથ કી-બોર્ડ પર ફરે તે રીતે મારે મારા હાથ ફેરવવા છે. ઘરે લેપટોપ ફ્રી જોઉં એટલે તેના પર મચી પડું. મને લખવાનો થનગનાટ થાય છે, પરંતુ ધક્કો નથી લાગતો. મારે હજુ એરોબિકસ પણ શીખવું છે. હું ‘જેક ઓફ ઓલ’ થવા માગું છું. જો મને ચાન્સ મળે તો સમાજસેવા પણ કરવી છે.’

હઝારોં ખ્વાહિશેં ઐસી…

યંગ ક ૬૦ મોહિંદર શર્મા (૬૦) : હવે ‘બિલિયર્ડના સ્ટુડન્ટ’ મોહિંદર શર્માને મળો. મૂળ તેઓ ઇલેકટ્રોનિકસ એન્જિનિયર. ઇસરોના ડિજિટલ કોમ્યુનિકેશન ડિવિઝનના વડા તરીકે ગયા સપ્ટેમ્બરમાં રિટાયર થયા. તેઓ માત્ર નોકરીમાંથી નિવૃત્ત થયા, પ્રવૃત્તિમાંથી નહીં. ‘આજથી ૪૦ વર્ષ પહેલાં કોલેજમાં બિલિયર્ડ ટેબલ હતું પણ ત્યારે સમય પણ ન હતો ને કોચ પણ ન હતો. અમસ્તા સ્ટિક લઇને બોલને ટકાટક કરવાનો તો કોઇ અર્થ નહોતો. અમદાવાદની જિમખાના કલબનો હું ૧૯૯૦થી મેમ્બર છું, પણ અહીં આવવાનો આટલા વખતથી સમય મળ્યો જ નહીં.

હવે રિટાયર્મેન્ટ પછીનો સમય મારો સમય છે. થોડા સમય પહેલાં જ મને બિલિયર્ડ કલાસમાં એડમિશન મળ્યું. મને નવું શીખતાં પ્રમાણમાં થોડી વાર લાગે છે, પણ કોચ સૂર્યકાન્ત મને ખૂબ ધીરજપૂર્વક શીખવે છે. બિલિયર્ડ શીખતી વખતે શરૂઆતમાં થોડું ફિઝિકલ પેઇન થાય, એક પોઝિશનમાં રહીને ટાર્ગેટ કરવાનું કયારેક ગરદન દુ:ખી જાય, પણ હવે થોડો ટેવાઇ ગયો છું. અહીં મારો સમય બપોરના દોઢ વાગ્યાથી બે વાગ્યાનો જ છે પણ આ અડધા કલાકનો કલાસ અટેન્ડ કરવા માટે હું ખૂબ એકસાઇટેડ રહું છું. મારા સિવાયના બધા સ્ટુડન્ટ્સ યંગ છે. તેમની સાથે રહીને હું મારી જાતને યંગ મહેસૂસ કરું છું!’

અઘ્યાત્મ: વાયા કળા

કòષ્ણકુમાર રાવલ (૫૬) : એસબીઆઇ બેંકના ભૂતપૂર્વ બ્રાન્ચ મેનેજર, કòષ્ણકુમાર રાવલે નોકરીમાંથી ‘એક્ઝિટ ઓપ્શન’ પસંદ કર્યું હતું, જે આજે વીઆરએસ તરીકે જાણીતું છે. આમ, તેઓ નોકરીની જંજાળમાંથી વહેલા છૂટી ગયા. અમદાવાદના કòષ્ણકુમારને પેઇન્ટિંગનો શોખ. ફોટોગ્રાફી કરવી પણ ગમે. શોખને વધારે ધારદાર બનાવવા માટે તેમણે નવગુજરાત મિલ્ટકોર્સ ટ્રેનિંગ ઇન્સ્ટિટયૂટમાં ફોટોગ્રાફી શીખવાનું શરૂ કર્યું.

‘કોઇ પણ ગમતી પ્રવૃત્તિની શરૂઆત કરીએ અને તેમાં ઊંડા ઊતરી જઇએ પછી તો કોઇ સીમા રહેતી નથી. તમારે જેટલા અનુભવો અને અખતરા કરવા હોય તેટલા કરી શકો. જેમ કે, એક જ ફૂલના જુદા એંગલ્સથી, જુદી લાઇટ ઇફેકટ્સથી અને જુદાં જુદાં અંતરથી સેંકડો ફોટા પાડી શકો. હું કેમેરા લઇને ફોટોગ્રાફી કરવા શહેરમાં નીકળી જાઉં તો રાત્રે બે વાગે પણ કેમેરા છોડવાનું મન ન થાય. મને થાય છે કે મારી સાચી લાઇફ હવે શરૂ થઇ છે. વળી આ કલાને હું અઘ્યાત્મ સાથે જોડું છું. હું આ કામમાં એટલો ડૂબી જાઉં છું કે મને એમ થાય છે કે હવે મને અઘ્યાત્મમાં ડૂબવાનો સાચો રસ્તો મળી ગયો છે.’

ધગશ હોવી જોઇએ

અરુણા મહેતા (૫૫) : રાજકોટવાસી અરુણા મહેતા ડાયેટિશયન છે. દીકરો-વહુ અને દીકરી-જમાઇ અમદાવાદ સેટલ થયાં છે એટલે હવે જવાબદારીઓ થોડી ઓછી છે. ફાજલ સમયમાં અરુણાબેન કીટી પાર્ટીમાં જવાને બદલે કે સાસ-બહુની સિરિયલો જોવાના બદલે સંગીત શીખે છે. મુંબઇ રહેતાં તે વખતે તેમણે આસિત દેસાઇ-હેમા દેસાઇ પાસે કંઠયસંગીતની તાલીમ લીધી હતી, પરંતુ વ્યવસાય અને પારિવારિક જવાબદારીઓમાં બધું છૂટી ગયું. હવે ફરી નવરાશ છે. હાલ તેઓ પોતાના ઘરે જ વોકલ મ્યુઝિક શીખે છે. ગોંડલ રહેતા કયુમ અઝીઝ તેમને તાલીમ આપી રહ્યા છે.

અરુણાબેન કહે છે, ‘ઇરછા-ધગશ હોય તો કોઇપણ ઉંમરે કંઇ પણ શીખી શકાય. અમુક વય થઇ ગઇ એટલે નવું કશું થાય જ નહીં એ વાત યોગ્ય નથી. હું તો ત્યાં સુધી માનું છું કે, ઇશ્વર પ્રત્યેક નવો દિવસ આપે છે જ કંઇક નવું શીખવા માટે. રોજ જીવનમાંથી નવું શીખવું જોઇએ અને ગમતી કળાઓમાં પ્રભુત્વ મેળવવા આગળ વધવું જોઇએ.’

માળા પકડવાની ઉંમરે માઉસ ઝાલ્યાં

રાજકોટમાં હમણા એક સુંદર પ્રયોગ થયો, જેના પરિણામે મણકા ફેરવવાની ઉંમરે કી-બોર્ડ પર આંગળીઓ ટકાટક ફરવા લાગી ને માઉસના કિલક કિલક થવા લાગ્યા. સૌરાષ્ટ્રના જાણીતાં કેળવણીકાર ઉષાબેન જાનીના અમૃત મહોત્સવની ઉજવણી તેમની સંસ્થા તથા શિક્ષણવિદ્ પતિ ગુલાબભાઇ જાનીએ જુદી રીતે કરી. વર્ષોથી સિસ્ટર નિવેદિતા સ્કૂલ અને નિરંતર શિક્ષણ કેન્દ્ર ચલાવતાં ગુલાબભાઇ તેમ જ ઉષાબેને એપ્રિલમાં સિનિયર સિટિઝન્સ માટે કમ્પ્યુટરના વર્ગોશરૂ કર્યા.

પ્રોજેકટ નક્કી થયો ત્યારે તો એમ હતું કે ૨૦-૨૫ લોકો માંડ જોડાશે, પરંતુ આ ધારણા ખોટી પડી. પ્રથમ નોંધણી જ સો સિનિયર સિટિઝન્સની થઇ. માથે ટાલ અથવા તો ધોળા વાળ, થોડું ચાલીને ઊભા રહી જવું પડે તેવી શારીરિકતા… છતાંય આ વડીલોએ કમ્પ્યુટરની તાલીમ લીધી, શિક્ષણ લીધું. ગુલાબભાઇ કહે છે, ‘ અમારો આશય એ છે કે વૃદ્ધો-વડીલો કમ્પ્યુટરથી પરિચિત થાય.

ખાસ તો તેમને ઇન્ટરનેટનો ઉપયોગ કરતાં આવડે, જુદી જુદી વેબસાઇટો જોઇને સમય પસાર કરી શકે, વિદેશ સ્થાયી થયેલાં સંતાનોને ઇ-મેઇલ કરી શકે. અમે બેઝિક ગણાય તેવો એક માસનો કોર્સ ડિઝાઇન કર્યો. ગણતરી એક માસની હતી, પણ સંખ્યા વધતી જ ગઇ એટલે હવે જૂનમાં સ્કૂલ ખૂલે ત્યાં સુધી કલાસ ચલાવવાના છીએ. અહીં વડીલોને કમ્પ્યુટર શીખવા તો મળ્યું જ ઉપરાંત નવા સાથીઓ, હમ ઉમ્ર દોસ્તો, નવા સંપર્કોપણ મળ્યા.’

 

 Courtsey: Divya bhaskar