One of the most memorable case studies on Japanese management was the case of the empty soapbox, which happened in one of Japan’s biggest cosmetics companies. The company received a complaint that a consumer had bought a soapbox that was empty. Immediately the authorities isolated the problem to the assembly line, which transported all the packaged boxes of soap to the delivery department. For some reason, one soapbox went through the assembly line empty. Management asked its engineers to solve the problem.

Post-haste, the engineers worked hard to devise an X-ray machine with high-resolution monitors manned by two people to watch all the soapboxes that passed through the line to make sure they were not empty. No doubt, they worked hard and they worked fast but they spent a whoopee amount to do so.

But when a file employee in India in a small company was posed with the same problem, he did not get into complications of X-rays, etc., but instead came out with another solution. He bought a strong industrial electric fan and pointed it at the assembly line. He switched the fan on, and as each soapbox passed the fan, it simply blew the empty boxes out of the line.

E mail Courtsey: Girish Desai

 
Do not drink coffee TWICE a day

Do not take pills with COOL water

Do not have HUGE meals after 5pm

Reduce the amount of TEA you consume

Reduce the amount of OILY food you consume

Drink more WATER in the morning, less at night

Keep your distance from hand phone CHARGERS

Do not use headphones/earphone for LONG period of time

Best sleeping time is from 10pm at night to 6am in the morning

Do not lie down immediately after taking medicine before sleeping

 
The New, New Alphabet

A is for apple, and B is for boat,
That used to be right, but now it won’t float!
Age before beauty is what we once said,
But let’s be a bit more realistic instead.

Now…The Alphabet A

A’s for arthritis;
B’s the bad back,
C’s the chest pains, perhaps car-d-iac?

D is for dental decay and decline,
E is for eyesight, can’t read that top line!
F is for fissures and fluid retention,
G is for gas which I’d rather not mention.

 
H is high blood pressure - I’d rather it low;
I is for incisions with scars you can show.
J is for joints, out of socket, won’t mend,
K is for knees that crack when they bend.
L is for libido, what happened to sex?
M is for memory, I forget what comes next.
N is neuralgia, in nerves way down low;
O is for osteo, the bones that don’t grow!

 
P is for prescriptions, I have quite a few. Just give me a pill, and I’ll be good as new!
Q is for queasy, is it fatal or flu?
R is for reflux, one meal turns to two.

 
S is for sleepless nights, counting my fears,
T is for Tinnitus; there’s bells in my ears!
U is for urinary; big troubles with flow;
V is for vertigo, that’s ‘dizzy,’ you know.

*A

W is for worry, NOW what’s going ’round?
X is for X ray, and what might be found.
Y is another year I’m left here behind,
Z is for zest that I still have — in my mind.

I’ve survived all the symptoms, my body’s deployed,
And I am keeping twenty-six doctors fully employed!!!

E mail Courtsey: Vijay Dharia

સિનિયર સિટિઝન હોવું એ એક એવો વૈભવ છે, જે ઘણું ખરું વેડફાઈ જાય છે. વૈભવ શેનો? જીવનમાં બે બાબતો ઓછી પડે ત્યારે માણસનું ખરું સુખ નંદવાય છે: સમય અને અવકાશ. સિનિયર સિટિઝન પાસે મબલખ સમય હોય છે અને અઢળક અવકાશ હોય
છે. સમય અને અવકાશના આવા બેવડા વૈભવને લોકો‘મોકળાશ’ કહે છે. મોકળાશનો માલિક દુ:ખી શી રીતે હોઈ શકે? એ દુ:ખી હોય છે, કારણ કે મોકળાશનું શું કરવું તેની ખબર એને નથી હોતી. મોકળાશ જેવી જણસને વેડફી મારવી એ ઘણાખરા વૃદ્ધોને
વળગેલો માનસિક રોગ છે. મોકળાશમાં યોગની શક્યતા પડેલી છે. યોગને બદલે રોગ ગોઠવાઈ જાય તે માટે જવાબદાર કોણ? સિનિયર સિટિઝન પોતે!

ઘણાખરા સિનિયર સિટિઝનોને ગ્રહદશા નહીં આગ્રહદશા નડતી હોય છે. શંકરાચાર્ય કહી ગયા કે બુદ્ધિ ખીલે તેનું નામ અનાગ્રહ છે. સિનિયર સિટિઝનના કેટલાક આગ્રહો નવી પેઢીને પજવનારા હોય છે. જેમ ઉંમર વધે તેમ આગ્રહો પણ ઉંમરલાયક બનીને થીજી
જાય છે. આગ્રહ પોતાને માટે ભલે રહ્યો ! પોતાના આગ્રહો બીજા પર લાદે તે મૂર્ખ છે.

મૂર્ખતા પણ ખાસ્સી સિનિયર હોઈ શકે છે. દીકરાવહુને પોતાનો અભિપ્રાય એકવાર આપી દીધા પછીનું મૌન દિવ્ય હોય છે. સામેવાળી વ્યક્તિ ગમે તેટલી નાની ઉંમરની હોય તોય તેને વણમાગી સલાહ ન આપવામાં વૃદ્ધત્વની અનેરી શોભા પ્રગટ થાય છે. જે
વયોવૃદ્ધ સિટિઝન મફત સલાહ કેન્દ્રનો માલિક હોય તે દુખી થવા સર્જાયેલો જીવ છે.ભગવાન પણ તેને સુખી ન કરી શકે.

માણસને મળતી મોકળાશ ગાભણી હોય છે. ઉત્તમ કવિતાઓ, નાટકો, શિલ્પો, ચિત્રો, ફિલ્મો, ગીતો અને કલાકૃતિઓ માનવજાતને મળ્યાં તે માટે સર્જકોને પ્રાપ્ત થયેલી મોકળાશનો ફાળો મહત્ત્વનો રહ્યો છે. કવિ વોલ્ટ વ્હીટ્મન પોતાને ભવ્ય આળસુ (મેગ્નીફિશંટ આઈડ્લર) તરીકે ગૌરવભેર ઓળખાવતો. નોબેલ પારિતોષિક વિજેતા કવિ પાબ્લો નેરુદા પોતાનાં સંસ્મરણો પર લખેલા પુસ્તકમાં નવરાશનો મહિમા કરે છે અને ત્યાં સુધી કહે છે કે ‘સમય વેડફવા જેવી સુંદર બીજી કોઈ ચીજ નથી.’ અહીં સમય વેડફવાની વાત સાથે મોકળાશનું સૌંદર્ય કેન્દ્રમાં રહેલું છે. ઘણા સિનિયર સિટિઝન્સ મોકળાશનો સ્વાદ ધરાઈને માણે છે. એ સ્વાદનું રહસ્ય એમના મિજાજમાં રહેલું છે. એ મિજાજ એટલે સ્વરાજનો મિજાજ. સ્વરાજનો મિજાજ એટલે શું? ‘હવે હું કોઈને જવાબ આપવા બંધાયેલો નથી’, એવી દાદાગીરીમાં દાદાની ખરી શોભા પ્રગટ થાય છે. સ્વતંત્ર હોવું એટલે જ પોતાની મરજીના માલિક હોવું. મરજીની ગુણવત્તા એટલે જ જીવનની ગુણવત્તા. માણસે પોતાની મરજીને માંજી માંજીને શુદ્ધ કરવી રહી. મરજીના માલિકને, માલિકની મરજી પર શ્રદ્ધા હોવી જોઈએ. સિનિયર સિટિઝનના સ્વરાજનું આ રહસ્ય છે.

જે વડીલોને સાહિત્ય, સંગીત, સત્સંગ, સમાજસેવા, પ્રવાસ કે પ્રેમ જેવી બાબતોમાંથી કોઈ એક સાથે પણ નિસ્બત ન હોય તેમણે દુખી થવાની પૂરી તૈયારી કરી લીધી છે એમ કહી શકાય. નવરાશ એટલે કર્મશૂન્યતા નહીં, પણ મનગમતા કર્મની સમૃદ્ધિ.

વડીલોએ વારંવાર પોતાની જાતને પૂછવા જેવો પ્રશ્ન છે,‘મારો માહ્યલો શેમાં રાજી?ં જે કર્મ કરતી વખતે હેત અને હરખનો અનુભવ થાય તે કર્મ કરવું અને બીજું ફાલતું કર્મ ટાળવું એ તો પાછલી ઉંમરનો વિશેષાધિકાર ગણાય. જે વડીલ કોઈના કામમાં ટકટક ન કરે તે વડીલ પોતાના કામમાં બીજાની ટકટક નહીં સહન કરવાનો અધિકાર પ્રાપ્ત કરે છે. આ દુનિયા આપણી કલ્પના પ્રમાણે ચાલે એવી ઈચ્છા રાખવી એ પણ એક પ્રકારની નાસ્તિકતા ગણાય. સમગ્ર જીવન કેવળ પૈસા એકઠા કરવામાં જ વીતી ગયું હોય, તો પાછલી ઉંમરે દુખનું ડિવિડંડ મૃત્યુ સુધી મળતું જ રહે છે. નોકરી છૂટી જાય પછી જે ખાલી થેલી જેવા બની જાય, તેઓ નોકરી ચાલુ હતી ત્યારે પણ ખાલીખમ જ હતા! એમને એ વાતની ખબર ત્યારે ન હતી, તે જુદી વાત છે.

સિનિયર સિટિઝનના સુખનો ખરો આધાર પગ ઉપર રહેલો છે. આપણે ત્યાં જે માણસ કમાણી કરતો હોય તેને માટે કહેવામાં આવે છે કે એ પોતાના પગ પરં ઊભો છે. જેના પગ સાબૂત તેનું ચાલવાનું સાબૂત! જે ચાલવાનું રાખે તેને કકડીને ભૂખ લાગે. કકડીને લાગતી
ભૂખ પછી જે ખવાય, તે અન્ન પચી જાય છે. અન્નવૈભવનું ખરું રહસ્ય ભૂખવૈભવમાં સમાયું છે. જે સિનિયર સિટિઝન રોજ પાંચ કિલોમીટર સ્ફૂર્તિથી ચાલે તેને ભૂખવૈભવ સાથે થાકવૈભવ પણ પ્રાપ્ત થાય. થાકવૈભવ પ્રાપ્ત કરનારને ઊંઘવૈભવ પણ આપોઆપ મળે છે. ભૂખવૈભવ, થાકવૈભવ, અને ઊંઘવૈભવ પ્રાપ્ત થાય, તેને સ્ફૂર્તિવૈભવ મળી રહે છે. સ્ફૂર્તિ છે, તો જીવન છે. જીવન છે, તો જીવવાનો આનંદ છે. આનંદનું ઉદઘાટન પગના સદુપયોગ થકી થતું હોય છે. પગ વડે પરમેશ્વર સુધી પહોંચવાનું છે. લોકો પથારી થકી પરમેશ્વર સુધી પહોંચવાની પેરવી કરતા હોય છે. એક વડીલ પંચાણું વર્ષે મૃત્યુ પામ્યા ત્યારે દીકરાની વહુ બોલી, ‘પપ્પા સવારે તો ફરવા ગયેલા અને બપોરે એકાએક શાંત થઈ ગયા!’ મૃત્યુ પામેલા વડીલને આનાથી ચડિયાતી અંજલિ બીજી શી હોઈ શકે? એને કહેવાય રળિયામણું મૃત્યુ!

વડીલોએ કોઈ પણ હિસાબે બે કલાક પોતાના ખાસ કલાકોં તરીકે અલાયદા રાખવા જોઈએ. પરિવારના જુનિયર લોકોને તેથી ખાસ રાહત મળતી હોય છે. સિનિયર સિટિઝનને પોતાના સ્વરાજની જેમ જુનિયર સિટિઝનનું સ્વરાજ પણ વહાલું હોવું જોઈએ.
ખાસ કરીને દીકરાની વહુનો આદર જીતી લેવાની કળા ખૂબ મહત્ત્વની છે. જે સાસુને માતા બનતાં ન આવડે અને જે સસરાને પિતા બનતાં ન આવડે તેઓ ફુલ્લી નપાસ ગણાય. છૂટાં રહેવું સારું, છેટાં રહેવું સારું, પણ ભેગાં રહીને ઝઘડતાં રહેવું અત્યંત નઠારું!

તમે દીકરાની જન્મતિથિ યાદ નહીં રાખો તો ચાલશે, પણ પુત્રવધૂની વર્ષગાંઠ યાદ રાખીને નવી સાડી ભેટ આપવાનું ચૂકી જાઓ તેમાં શાણપણ નથી. જે પરિવારમાં ગૃહલક્ષ્મીનો આદર નથી હોતો, તે ઘરમાંથી સુખ પાછલે બારણેથી ભાગી છૂટે છે.

પૂજ્ય રવિશંકર મહારાજ વાતવાતમાં કહેતા કે માણસે પાકેલી ખારેકની માફક ખરી પડવાનું છે. સીધી લીટીનો માણસ નાસ્તિક હોય તોય આધ્યાત્મિક જાણવો. આપણે ત્યાં ક્યારેક સો ટચનો સજ્જન મનુષ્ય કોઈ લંપટ સાધુનો ચરણસ્પર્શ કરતો જોવા મળે ત્યારે
દુખ થાય છે.

કેટલાક સિનિયર નાગરિકો ભક્તિમાં વેવલા બનીને ગાંડપણ પ્રગટ કરતા રહે છે. એ માટે આવનારા મૃત્યુનો ડર કારણભૂત છે. સિનિયર સિટિઝનની ખુમારી ખૂટવી ન જોઈએ.

ખુમારી ખૂટે ત્યારે જ ઘડપણ પ્રવેશે. ઘડપણની ખરી બહેનપણી ખુમારી છે. સિનિયર સિટિઝન હોવાને નાતે ગુજરાતના સૌ સિનિયર સિટિઝન્સને ખાસ વિનંતી છે. તમને ટટ્ટાર રાખનારી અખંડ સૌભાગ્યવતી ખુમારીદેવીને જાળવી લેવાનું ચૂકશો નહીં.

..પાઘડીનો વળ છેડે..

આપણે વૃદ્ધ થઈ ગયાં તેથી હસવાનું ઓછું નથી થયું, પરંતુ
આપણું હસવાનું ઓછું થયું , તેથી આપણે વૃદ્ધ થઈ ગયાં!

–(અનામી ચિંતક)

…ગુણવંત શાહ…

ફેબ્રુઆરી ૨૦, ૨૦૦૫ના ‘સંદેશ’ દૈનિકની રવિવારીય ‘સંસ્કારપૂર્તિં’માંથી સાભાર,

But you are asking for trouble if you snigger at Bhagwati Oza, 72, who swam 3.5 kilometres between Shinor and Malsar in the Narmada on June 15. She was among the only two senior citizens participating in the open water swimming challenge. “It was the first time that I participated in a competition in which one had to swim in the river instead of a pool. The race was a challenge worth taking up,” says the gritty lady who lives by the dictum - Nothing is impossible. A practising gynaecologist, Oza now plans to learn scuba diving as she feels that it is time to give adventure sports a try.

Instead of retiring, Oza started her career in sports at 65. Today, she is a swimmer, cyclist and a trained pilot. In a span of eight years, she has won more than 70 medals and trophies in various disciplines nationally and internationally. She is also a mountaineer, having trained under the legendary Tenzing Norgay. No wonder she is now eyeing to enter the Limca Book of Records.

Oza has already cycled from Pune to Bangalore and Wagah Border to Agra to promote safe motherhood. Four years ago she sold off her car, preferring a bicycle wherever she goes. “It is my contribution to the environment cause,” she says. Oza adds that she remained unmarried to dedicate her life to her patients and is available to the ailing round the clock. In 1980, she worked with Mother Teresa in Morbi after the Machchu Dam breached. In 2005, she was also on the list of ‘Top 20 Most Powerful People’ selected by a magazine from senior citizens. She shared space with the likes of Yash Chopra, Khushwant Singh and MF Hussain.

http://timesofindia.indiatimes.com/Cities/At_72_this_doc_swam_the_Narmada/articleshow/3139369.cms#
E mail Courtsey Jagruti Trovedi

 
Our Birth is our Opening Balance!
Our Death is our Closing Balance!
Our Prejudiced Views are our Liabilities
Our Creative Ideas are our Assets
Heart is our Current Asset
Soul is our Fixed Asset
Brain is our Fixed Deposit
Thinking is our Current Account
Achievements are our Capital
Character & Morals, our Stock-in-Trade
Friends are our General Reserves
Values & Behavior are our Goodwill
Patience is our Interest Earned
Love is our Dividend
Children are our Bonus Issues
Education is Brands / Patents
Knowledge is our Investment
Experience is our Premium Account
The Aim is to Tally the Balance Sheet Accurately.
The Goal is to get the Best Presented Accounts Award.
Some very Good and Very bad things …
The most destructive habit……. ……… ……Worry
The greatest Joy……… ……… ……… ….Giving
The greatest loss…….Loss of self-respect
The most satisfying work…….. …….Helping others
The ugliest personality trait……. ……Selfishnesss
The most endangered species….. ….Dedicated leaders
Our greatest natural resource…. ……… ..Our youth
The greatest ’shot in the arm’…….. ..Encouragement
The greatest problem to overcome…. ……… ….Fear
The most effective sleeping pill…….. Peace of mind
The most crippling failure disease….. …….Excuses
The most powerful force in life…….. ……… ..Love
The most dangerous pariah…… ..A gossip
The world’s most incredible computer…. ….The brain
The worst thing to be without….. ……… ….. Hope
The deadliest weapon…… ……… ……..The tongue
The two most power-filled words……. ……… ‘I Can’
The greatest asset……. ……… ……… ……Faith
The most worthless emotion….. ……… ….Self- pity
The most beautiful attire…… ……… …….SMILE!
The most prized possession.. ……… …..Integrity
The most powerful channel of communication. ….Prayer
The most contagious spirit…… ……… …Enthusiasm
The most important thing in life…….. ……… .GOD
Life ends; when you stop Dreaming,
Hope ends; when you stop Believing,
Love ends; when you stop Caring,
And Friendship ends; when you stop Sharing…!! !

take care…….

Email courtsey -Dr M J Kapadia
 The cheerful girl with bouncy golden curls was almost five Waiting  with her mother at the checkout stand, she saw them: a circle of  glistening white pearls in a pink foil box.
 ’Oh please, Mommy. Can I have them? Please, Mommy, please?’
 Quickly the mother checked the back of the little foil box and  Then looked back into the pleading blue eyes of her little girl’s  upturned face
 ’One rand ninety-five. That’s almost R2.00. If you really want  them, I’ll think of some extra chores for you and in no time you can  save enough money to buy them for yourself. Your birthday’s only a  week  away and you might get some money from Grandma.’
 As soon as Jenny got home, she emptied her penny bank and counted  Out 17 cents. After dinner, she did more than her share of chores
 and  She went to the neighbor and asked Mrs. McJames if she could pick  Dandelions for ten cents.
 On her birthday, Grandma did give her another rand and at last she  Had enough money to buy the necklace.
 Jenny loved her pearls. They made her feel dressed up and grown up.  She wore them everywhere - Sunday school, kindergarten, even to bed.
 The only time she took them off was when she went swimming or had  A bubble bath. Mother said if they got wet, they might turn her neck
 green.
 Jenny had a very loving daddy and every night when she was ready  For bed, he would stop whatever he was doing and come upstairs to read
 her a story.
 
 One night when he finished the story, he asked Jenny, ‘Do you  love me?’
 ’Oh yes, Daddy. You know that I love you.’
 ’Then give me your pearls.’
 ’Oh, Daddy, not my pearls. But you can have Princess - the white  Horse from my collection. The one with the pink tail. Remember,
 Daddy?  The one you gave me. She’s my favourite.’
 ’That’s okay, Honey. Daddy loves you. Good night.’ And he brushed  Her cheek with a kiss.
 About a week later, after the story time, Jenny’s daddy asked again,  ‘Do you love me?’
 ’Daddy, you know I love you.’
 ’Then give me your pearls.’
 ’Oh Daddy, not my pearls. But you can have my baby doll. The brand  New one I got for my birthday. She is so beautiful and you can have  the  yellow blanket that matches her sleeper.’
 ’That’s okay. Sleep well. God bless you, little one. Daddy loves  you’  And as always, he brushed her cheek with a gentle kiss.
 A few nights later when her daddy came in, Jenny was sitting on her  Bed with her legs crossed Indian-style. As he came close, he noticed  her  chin was trembling and one silent tear rolled down her cheek.
 
 ’What is it, Jenny? What’s the matter?’ Jenny didn’t say anything  But lifted her little hand up to her daddy. And when she opened it,  there  was her little pearl necklace. With a little quiver, she finally  said,  ‘Here,  Daddy.  It’s for you.’
 With tears gathering in his own eyes, Jenny’s kind daddy reached  Out with one hand to take the cheap store necklace, and with the  other  hand he reached into his pocket and pulled out a blue velvet case  with a  strand of genuine pearls and gave them to Jenny.
 He had them all the time. He was just waiting for her to give up  The cheap store stuff so he could give her the genuine treasure.
 So as it is with God. He is waiting for us to give up the cheap  Things in our lives so that he can give us beautiful treasure.
 Are you holding onto things which God wants you to let go of?
 Are you holding on to harmful or unnecessary partners,  relationships, habits and activities which you have come so attached  to  that it seems impossible to let go of?
 
Sometimes it is so hard to see what is in the other hand, but  Do believe this one thing……………… God will never take away  Something without giving you something better to take its place.
 The greatest gifts happen when you share love and touch others hearts!

And They Ask—
Why I Like Retirement????

Question: How many days in a week?
Answer: 6 Saturdays, 1 Sunday
Question: When is a retiree’s bedtime?
Answer: Three hours after he falls asleep on the couch.

Question: How many retirees to change a light bulb?
Answer: Only one, but it might take all day.
Question: What’s the biggest gripe of retirees?
Answer: There is not enough time to get everything done.

Question: Why don’t retirees mind being called Seniors?
Answer: The term comes with a 10% discount.
Question: Among retirees what is considered formal attire?
Answer: Tied shoes.

Question: Why do retirees count pennies?
Answer: They are the only ones who have the time.
Question: What is the common term for someone who enjoys work and refuses to retire?
Answer: NUTS!

Question: Why are retirees so slow to clean out the basement, attic or garage?
Answer: They know that as soon as they do, one of their adult kids will want to store stuff there.
Question: What do retirees call a long lunch?
Answer: Normal

Question: What is the best way to describe retirement?
Answer: The never ending Coffee Break.
Question: What’s the biggest advantage of going back to school as a retiree?
Answer: If you cut classes, no one calls your parents.
Question: Why does a retiree often say he doesn’t miss work,
but misses the people he used to work with?
Answer: He is too polite to tell the whole truth.
Question: What do you do all week?
Answer: Monday to Friday; Nothing, Saturday & Sunday I rest.

એકવાર લિંકન પાસે ફરિયાદ લઈને ગયેલો ઓફિસર ઉશ્કેરાટમાં વચ્ચે-વચ્ચે અપશબ્દ બોલતો હતો. લિંકને એને અટકાવતાં કહ્યું : ‘ભલા માણસ, મારી સામે આટલો બફાટ કાઢવા કરતાં એ માણસને ધધડાવતો એક જોરદાર પત્ર લખી નાંખતો હોય તો ? લે આ કાગળ અને અત્યારે જ અહીં બેસીને લખી નાંખ !’
ગુસ્સે ભરાયેલ એ ઑફિસરે એવું જ કર્યું. એણે પોતાનો બધો ગુસ્સો પત્રમાં ઠાલવી દીધો. એ પછી હળવાશ અનુભવતાં એણે લિંકનને એ પત્ર વાંચવા આપ્યો.

‘વાહ તેં તો જોરદાર પત્ર લખ્યો છે !’ લિંકને મલકાતાં કહ્યું, ‘આવું તો મને પણ લખતાં ન આવડે !’
ઑફિસરે પ્રસન્ન થતાં પૂછ્યું : ‘હવે શું ?’
લિંકને પણ એ જ શૈલીમાં જવાબ આપ્યો : ‘હવે શું – હવે કાંઈ નહિ !’ અને માર્મિક ઢબે હસવા લાગ્યા. એ ઑફિસર તો ડઘાઈ ગયો અને લિંકનને બાઘાની જેમ જોઈ રહ્યો. ત્યારે લિંકને આદેશ આપ્યો : ‘જાઓ, આ પત્ર પેલી સગડીમાં નાખી દો. મને પણ જ્યારે ગુસ્સો ચઢે છે ત્યારે હું આવું જ કરું છું. આમ કરવાથી મનનું ઝેર બહાર નીકળી જાય છે ને આપણને શાંતિ મળે છે !

Article from Sandesh

દૃશ્ય-૧ : બાળકોનાં છૂટવાની રાહ જોઈને ઊભેલી ત્રણ-ચાર સહેલીઓ વાતે વળગે છે. ચર્ચામાં ઉકળાટ છે, નિવૃત્ત થયેલાં સસરાજીનો ઘરનાં કામકાજમાં ટીકા - ટીપ્પણ અને ચીડિયા સ્વભાવનો. એકબીજાની વાતોમાં સૂર પૂરાવતી દરેક યુવતીની ફરિયાદ એ હતી કે, તાજેતરમાં નિવૃત્ત થયેલાં સસરા ઘરની રોજીંદા કામની પ્રક્રિયામાં ખણખોદ કરે છે. બાળકોને ટોકે અથવા બિનજરૃરી વાતોમાં પ્રોત્સાહન આપે છે, ગમે તે સમયે ટીવી ચાલુ કરીને બેસી જાય છે અને ઘરખર્ચની બાબતમાં અટકાવે છે. સ્વાદનાં શોખીન સસરા પોતાનાં કામકાજમાં વ્યસ્ત રહેતા હતાં ત્યારે તો આવા ન હતાં. હસમુખા. લાગણીશીલ અને કાળજી લેનાર સસરાનાં નિવૃત્તિ પછી વાણી અને વર્તન સાવ બદલાઈ કેમ ગયાં ?

દૃશ્ય - ૨ : સોસાયટીનાં નાકે બાંકડા પર લગભગ સાઠીની આજુબાજુની વયનું એક વડીલોનું ગ્રુપ બેઠું છે. પોતપોતાની વ્યથા ઠાલવતા દરેક વડીલની આમ અલગ છતાં સરવાળે સરખી લાગે તેવી ફરિયાદ છે. ઘરકામમાં રસ લેનાર વડીલની સલાહ કચકચ જેવી લાગે છે. કોઈ મહત્ત્વનાં નિર્ણય લેવાનાં હોય કે સગાં સંબંધીમાં વહેવાર જાળવવાનો હોય તો, પુત્ર-પુત્રવધૂ પોતાની મનસૂફી પ્રમાણે વર્તે છે પોતાનું માન જાળવવા સંઘર્ષ કરવો પડે છે. નિવૃત્ત થયા પછી જાણે નકામા થઈ ગયા હોય અને ઘરમાં કોઈને એમની જરૃર હોય એવું લાગતું નથી.

એવું શા માટે બને કે ઘરનો મોભી અને જવાબદાર પુરુષ નિવૃત્ત થતાંની સાથે જ સહુને બદલાઈ ગયેલો લાગે ? એ સત્ય છે કે સંજોગોનો આભાસ ? આ સમયે ઘરમાં ઊભી થતી અણસમજ અને ક્લેશ નિવારવા શું કરવું ? ભારતીય સંસ્કૃતિની જીવનશૈલી પ્રમાણે પચ્ચીસથી પચાસ વર્ષની વય ગૃહસ્થાશ્રમ માટેની ગણાવાય છે. પચાસીમાં પ્રવેશ્યા પછી માનવીની મનો-શારીરિક વૃત્તિઓ થોડી મંદ પડે છે. કામ કરવાની ર્સ્ફૂિત અને ઉત્સાહ ઘટે છે. પણ અનુભવનું જ્ઞાાન વધે છે. હવે દોડી-દોડીને કામ કરવાને બદલે આયોજન અને વ્યવસ્થા કરવા જેવાં કામો વધારે ફાવે છે. ત્યાર બાદ ધીમે ધીમે કાર્યભારથી નિવૃત્ત થવાની ઘડી આવે છે. સરકારી કચેરી શાળા, બેંક વગેરે સ્થળે ર્સિવસ કરતી વ્યક્તિ ૫૮થી ૬૦ની વયે પોતાના હોદ્દા પરથી નિવૃત્ત થાય છે. આ પ્રકારનાં આયોજનનો હેતુ એટલો જ કે, વાર્ઘક્ય તરફ જઈ રહેલી વ્યક્તિને આરામ મળે અને યુવાનવર્ગને રોજગારી મળતાં તેમની કાર્યક્ષમતાનો ઉપયોગ કરી શકાય.

સંજોગોને આધિન આ નિયમ સમાજમાં ભલે સર્વ સ્વીકૃત હોય, નિવૃત્ત થતી વ્યક્તિ માટે તે ભારે માનસિક તણાવ પેદા કરે છે. લગભગ ૫૫ની વય પછી નિવૃત્તિ હાથવેંતમાં દેખાવા લાગે ત્યારે મોટાભાગનાં પુરુષોને એ પ્રશ્ન થાય છે કે કામકાજ કરવાનું છોડી દીધા પછી શું ? નિવૃત્ત એટલે નવરા જને એક સમયે સદા સક્રિય રહેનાર વ્યક્તિને પોતાના રૃટીનથી તદ્દન વિરુદ્ધની દિનચર્યા પસાર કરવી ગમતી નથી. કાર્યશીલ માનવી માટે અચાનક જ કામથી છૂટા પડી જવું આપણે માનીએ છીએ એટલું સહેલું નથી. આ સમય દરમિયાન કેટલાંક પુરુષોમાં તો છૂપું ડીપ્રેશન ઘર કરી જાય છે. કામકાજની સાથે આજીવિકા રળી લાવનાર મોભીને આવકનો મોટો હિસ્સો ગુમાવવો પડે તે ગમે ખરું ? આ સમયે મોટાભાગના કુટુંબ કલેશની સમસ્યાઓ માનસિક પરિસ્થિતિને આધારે રચાતી હોય છે. નિવૃત્ત થનાર પુરુષ અને ઘરનાં અન્ય સભ્યો વચ્ચે ગેરસમજ ઊભી થવા લાગે છે. ‘‘નવરા માણસનું મગજ શેતાનનું કારખાનું છે - આવી કહેવતો ક્યારેક હાથે કરીને સાચી પાડી દેવાય છે. ‘‘નવરા પડયા દાઢ ચટાકા સૂઝે છે.” ‘‘ઘરનાં કામકાજમાં ટોકે છે.” સ્વભાવ ચીડિયો થઈ ગયો છે.” - આવાં કુટુંબીજનોનાં શબ્દો નિવૃત્ત થતાં પુરુષને એની બેરોજગારીનો અહેસાસ કરાવે છે. પોતે બિનકાર્યક્ષમ થઈ ગયા હોવાનો રંજ પુરુષોને પીડે છે. ભલે કુટુંબનું વાતાવરણ યથાવત હોય, વિચારસરણી બદલાવાથી બધું જ બદલાઈ ગયેલું લાગે છે. આવું શાથી બને છે ? કુદરતનાં નિયમ અનુસાર પચાસની વય પછી લોહીનાં પરિભ્રમણની ગતિ મંદ પડે છે. વળી આધુનિક જીવનશૈલીને કારણે બ્લડ પ્રેશર, ડાયાબિટિસ, શ્વાસની અને સાંધાના દુખાવાની તકલીફો થવા લાગે છે. શારીરિક ક્ષમતા ઘટી જતા નિવૃત્તિ તરફ જતા પુરુષો ભાવિની કલ્પના કરીને આત્મવિશ્વાસ ગુમાવેલા અધીરા અને ચીડિયા બની જાય છે. આ ઉંમરનાં પુરુષો અસલામતી અનુભવે છે અને પોતાની વાત સાચી કરવા ક્યારેક જીદે ચડી જાય છે આખો દિવસ ઘરમાં રહેતાં પુરુષોને પુત્રવધૂ કે પૌત્રોનું અમુક પ્રકારનું વર્તન અયોગ્ય લાગ્યાં કરે છે તે સાચું કે વાજબી છે કે નહીં ? - તે વ્યક્તિગત રીતે અલગ  વાત છે, છતાં  ઘરકામની બાબતમાં પુરુંષનો ચંચૂપાત સ્ત્રીઓને ચોક્કસ ખટકે છે.

નિવૃત્તિ અને પોતાની અસહાયતા બોજ ન બની જાય એ માટે શું કરવું ?

લગભગ આ સમય દરમિયાન લગ્નજીવન રજતજયંતી ઉજવી ચૂક્યું હોય છે. પ્રેમાળ અને સમજદાર જીવન સાથીની મધ્યસ્થી કુટુંબકલેશ થતાં અટકાવી શકે. પતિ અને પુત્રનાં પરિવાર સાથે  તાલ-મેલ જાળવવા સ્ત્રીએ પોતાની બધી જ સૂઝ-બૂઝ અહીં કામે લગાડી દેવી પડે છે. સતત ઘરમાં હાજર રહેવાથી દીકરા-વહુની સ્વતંત્રતા છિનવાય છે. જસ્ટ ફોર ચેઈન્જ ર્ધામક પ્રવાસનું આયોજન કરી શકાય. ઉદ્યમ એ સર્વ મુસીબતોનો અંત છે. જીવનના અનુભવોનું જે ભાથું, બાંધ્યું છે, તેનાં લાભ શક્ય એટલાંને વહેચવો. પરિવારની જવાબદારીઓ પૂરી કરવામાં ઘણાં શોખ મૂરઝાઈ ગયાં હોય છે તેને પુન: વિકસાવવા નિવૃત્તિ પછીનો સમય પોતાની રીતે કામનું આયોજન કરી મસ્તીથી માણવો. જૂના મિત્રો પડોશીઓ અને સગાં-સંબંધીને મળવા જવું. જુવાનીના જોશમાં બગાડેલાં સંબંધો સુધારી લેવા. નજીકની લાઈબ્રેરીમાં સભ્ય થઈ સારાં - મનગમતાં પુસ્તકો વાંચવા. આખો દિવસ ટીવી જોઈને પસાર કરવો વાજબી નથી. તેનાથી ભણતાં પૌત્રો અને પુત્રવધૂને ખલેલ પહોંચે છે. પોતાને ગમતાં જૂના ગીતો સાંભળવા અને જૂની ફિલ્મોનો આનંદ લેવો. ‘‘સમય નથી” એવો બહાના કાઢીને તબિયતની ઉપેક્ષા કરી હોય તેનાં માટે યોગાસનો, પ્રાણાયામ અને ચાલવા જવાની કસરતો, સમય પસાર કરવાનું ઉત્તમ સાધન બની રહેશે. સામાજિક સંસ્થા હોસ્પિટલ, મંદિર ને જ્ઞાાતિનાં મંડળમાં પોતાનાં અનુભવનાં આધારે મદદરૃપ થઈ શકાય. હિસાબ-કિતાબના અનુભવીને ખાનગી પેઢીમાં છૂટક કામ આસાનીથી મળી શકે છે. જનકલ્યાણ પરિવાર, સદવિચાર પરિવાર વગેરે જેવી સંસ્થા સમાજસેવાનાં ઉત્તમ કામો કરે છે તેમાં સહયોગ આપી સમાજનું ઋણ ચૂકવવાની તક ઝડપી લેવી. અત્યંત પ્રવાહી વર્તમાનમાં જીવનસાથીએ ડગલને પગલે અનેક સુવિધાઓ સાચવી હશે અને નાનાં-મોટાં ત્યાગ કર્યા હશે, એમને પૂરતો સમય આપી લગ્નજીવનમાં પરિપક્વતા લાવવી. શક્ય હોય તો ઘરકામમાં ઉપયોગી થવું.

બધી શિખામણો કંઈ પુરુષો અને વડીલ માટે થોડી જ છે ? નવી પેઢીએ પણ એ વાતનું ધ્યાન રાખવું જરૃરી છે કે તેમનાં મોજ-શોખ ઉછેર અને અરમાન પૂરા પાડવા દિન - રાત મહેનત કરતાં વડીલનું મન ન દુભાય. નિવૃત્ત વડીલ આવકને કારણે સંકોચ પામે છે. અને હાલમાં વધતી મોંઘવારી અને ખર્ચા એમની ચિંતામાં વધારો  કરે છે, બિનજરૃરી ખર્ચા ઉપર કાપ મૂકવા અને આવકનાં વ્યવસ્થિત રોકાણ માટે તેમનાં અનુભવનાં જ્ઞાાનનો લાભ લેવો. વૃદ્ધાવસ્થા કોઈનેય ગમતી નથી. એટલે વડીલોને પણ એમની અસહાયતાનો અહેસાસ કરાવી દુભાવવા નહીં. ‘‘નિવૃત્ત એટલે નવરા અને નકામા-” એમ ન સમજવું, વડીલોના જ્ઞાાન અને અનુભવનાં આધારે પૌત્રો, સાથે એમનો સુમેળ સાધવાથી સુરક્ષા અંગેના ઘણાં પ્રશ્નો હલ થઈ શકે. નવી પેઢી જુવાનીનાં જોશમાં એ વાત ન ભૂલે કે આવતી કાલે એમને પણ એ પ્રશ્ન થવાનો છે કે, ‘‘સમયનો ખાલીપો પૂરવા શું કરવું ?” માટે ધીરી બાપૂડીયાં….